مهارتهای تفکر در کلام رضوی

باسمه تعالی
همایش مهازتهای زندگی در کلام رضوی
مهارتهای تفکر در کلام رضوی
عباس بهزادی مقدم
A.Behghadam@Gmail.com
مقدمه
برنامه آموزش مهارتهای زندگی یک برنامه پیشگیری از آسیبهای اجتماعی است که در ۱۹۹۳ از طرف یونیسف به عنوان مدلی برای پیشگیری از آسیبهای روانی و اجتماعی به جهانیان معرفی شد و در این مدت در کشورهای زیادی به کار بسته شده است و نتایج مطالعات متعدد حاکی از اثربخشی این برنامه در پیشگیری از انواع مشکلات روانی و اجتماعی بوده است در این برنامه آموزشی که هدف آن افزایش تواناییهای روانی و اجتماعی افراد و در نتیجه پیشگیری از آسیبهای روانی و اجتماعی است مهارتهای اساسی زندگی آموزش داده می شود مهارتهای زندگی مجموعه ای از تواناییهایی هستند که قدرت سازگاری و رفتار مثبت و کارآمد فرد را افزایش داده و با افزایش تواناییهای روانی و اجتماعی افراد آنان را قادر می سازند تا به طور موثر با مقتضیات و کشمکشهای زندگی روبرو شود. این مهارتها عبارتند از مهارت ارتباط موثر ، مهارت حل مسئله ، مهارت تصمیم گیری ، مهارت ابراز وجود ، مهارت مقابله با استرس و هیجان ، مهارت کنترل خشم ، مهارت شناخت خود و خوداگاهی ، مهارت تفکر انتقادی ، مهارت تفکر خلاق ، مهارت همدلی و مهارت گوش دادن فعال.

جایگاه مهارتهای تفکر در جهان بینی اسلامی
به جرات می توان ادعا نمود که هیچ یک از جهان بینی ها ی شناخته شده به اندازه جهان بینی اسلامی به تفکر و مهارتهای آن اهمیت قائل نشده است . تفکر ، تعقل و تدبر از اولین چیزهایی است که جهان بینی اسلامی از یک انسان توقع دارد و خداوند متعال برای شناخت خویش از انسانها خواسته است که تفکر تدبر و تعقل کنند و پس از تفکر و تدبر است که باید ها و نبایدها را برای او تعیین کرده است خداوند در قرآن کریم بارها انسانها را با سئوالاتی همچون افلا یتفکرون . افلا یتدبرون و افلا یعقلون مورد سئوال قرار داده است . گویی فرآن کریم انسان بدون تفکر را به رسمیت نمی شناسد.
ان فی خلق السموات و الارض و اختلاف الیل والنهار لایات لاولی الالباب . الذین یذکرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفکرون فی خلق السموات و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلا
محققا در آفرینش آسمان و زمین و رفت و آمد شب و روز دلایلی است روشن برای خردمندان ، آنان که خدا را یاد می کنند در حالت ایستاده و نشسته و خفتن و دائم اندیشه می کنند در آفرینش آسمانها و زمین و گویند پروردگارا این دستگاه با عظمت را بیهوده نیافریده ای ( سوره آل عمران آیه ۱۹۱ )
چنانکه ملاحظه می شود قرآن انسان را به تفکر در پدیده های طبیعی دعوت نموده و از وی خواسته است که در هیچ حالتی استفاده از مهارتهای تفکر را فراموش نکند. این موضوع به کرات در آیات دیگر قرآن تکرار گردیده است که برای جلوگیری از طولانی شدن بحث تنها دو نمونه دیگر ارائه می گردد.
و سخر لکم ما فی السموات و ما فی الارض جمیعا منه ان فی ذلک لایات لقوم یتفکرون
و آنچه در آسمانها و زمین بود تمام را مسخر شما گردانید و در این کار نیز برای مردم متفکر آیات قدرت خداوند کاملا پدیدار است. ( سوره جاثیه آیه ۱۳ )
لو انزلنا هذاالقران علی جبل لرایته خاشعا متصدعا من خشیه الله و تلک الامثال نضربها للناس لعلکم یتفکرون
اگر این قرآن را بر کوه نازل می کردیم مشاهده می کردی که کوه از ترس خدا خاشع و ذلیل و متلاشی می گردیدو این امثال را برای مردم بیان می کنیم باشد که اهل عقل و تفکر شوند. ( سوره حشر آیه ۲۱ )
در همه این آیات گویی قرآن کریم فقط با یک گروه از انسانها صحبت می کند و آنهم انسانهایی هستند که مهارتهای تفکر را به خوبی مورد استفاده قرار می دهند و در واقع قرآن با بیان این آیات از دیگر مردم هم می خواهد که هر چه بیشتر از تفکر بهره برداری کنند.
به نظر می رسد قرآن کریم سعی دارد با بیان تمثیلهای متفاوت انسانها را به استفاده از مهارتهای تفکر وادار کند. گاهی چشم او را به سوی پدیده های طبیعی باز کرده و از او می خواهد که در مورد فلسفه وجودی آنها تفکر کند و گاهی از جمادات برای او می گوید و یادآوری می کند که آیات و نشانه های خدا آنقدر فراوان هستند که حتی جمادات نیز نمی توانند نسبت به آنها بی تفاوت باشند و بدین ترتیب از انسان می خواهد که تفکر خود را بکار بسته و از ظرفیهای وجودی خود
استفاده کند.

تفکر در کلام رضوی
هشتمین اختر آسمان ولایت حضرت امام رضا ( ع ) نیز در موارد بیشماری بر استفاده از این مهارت تاکید می فرمایند. تا جایی که عبادت واقعی را تفکر دانسته و برای بیخبرانی که به عبادات ظاهری توجه داشته و با عمل به این عبادات خود را از مهارتهای تفکر بی نیاز می پندارند اعلام می دارند که:
لیس العباده کثره الصلاه و الصوم انما العباده التفکر فی امر الله عزوجل
عبادت به زیادی نماز و روزه نیست بلکه به اندیشیدن در امر پروردگار متعال است. ( اصول کافی ج ۲ ص ۵۵ )
امام رضا ( ع ) همچون قرآن کریم و اجداد طاهرینش تاکید ویزه ای بر لزوم استفاده از مهارتهای تفکر داشته و بیان می دارند که عدم استفاده از مهارتهای تفکر عواقب جبران ناپذیری دارد.
العامل علی غیر بصیره کالسائر علی غیر الطریق لا یزید سرعه السیر الا بعدا عن الطریق.
آن کس که بدون بصیرت دست به کاری زند به کسی ماند که در بیراهه سیر کند هر چند تندتر گام بردارد از راه دورتر می شود.
( فقه الرضا ( ع ) ص ۳۸۱ )
التدبیر قبل العمل یومنک من الندم
تدبیر قبل از عمل تو را از پشیمانی در امان می دارد. ( عیون الاخبارالرضا ( ع ) ج ۲ ص ۵۴ )
بنابراین می توان گفت که در کلام رضوی عبادت واقعی بکار بستن مهارتهای تفکر است و توصیه آن حضرت آن است که برای جلوگیری از پشیمانی قبل از هر کاری از مهارتهای تفکر باید استفاده نمود.
انواع مهارتهای تفکر
روانشناسان مهارتهای تفکر را شامل تفکر خلاق و انتقادی می دانند. به کمک تفکر خلاق ما فکر جدید را تولید می کنیم و به کمک تفکر انتقادی افکار مختلف را ارزیابی و سپس به کمک مهارت تصمیم گیری یکی از تصمیمات را انتخاب و اجرا می کنیم. همچنین روانشناسان سعی فراوان دارند که اثبات کنند که همه انسانها می توانند دارای تفکر خلاق و انتقادی باشند و به همین دلیل به آنها مهارت گفته اند و معتقند که همانطور که رانندگی یک مهارت است و هیچ کس راننده به دنیا نمی آید ولی هر کسی می توانند مهارت رانندگی را بیاموزد مهارتهای تفکر هم قابل تمرین و یادگیری است چون زمینه های آن در آفرینش انسان نهاده شده است.

خلاقیت در جهان بینی اسلامی
در اولین آیه ای که بر رسول مکرم اسلام نازل می شود خداوند متعال دو صفت ویژه را برای خویش بیان می دارد که اولین آن ربوبیت و دومین آن خلاقیت است. اقراء باسم ربک الذی خلق . بخوان به نام پروردگارت که تو را خلق کرد. ( سوره علق آیه ۱ )
آفرینش انسان نیز رمز و رازهای فراوانی دارد .
۱٫ خداوند به جهت آفرینش انسان خویش را تحسین می کند
ثم انشانه خلق اخر فتبارک الله احسن الخلقین ( سوره مومنون آیه ۱۴ )
۲٫ یه سایر آفریده ها دستور می دهد که انسان را سجده کنند.
فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له سجدین ( سوره حجر آیه ۲۹ )
۳٫ امانت خداوند را صرفا انسان می پذیرد و سایر موحودات از پذیرش آن سرباز می زنند.
انا عرضنا الامانه علی السموات و الارض والجبال فابین ان یحملنها واشفقن منها و حملها الانسن ( سوره بقره آیه ۲۴ )
۴٫ انسان به عنوان خلیفه و جانشین خدا در روی زمین معرفی می گردد.
انی جاعل فی الارض خلیفه ( سوره بقره آیه ۳۰ )
توجه به نکات بالا نشان می دهد که خداوند انسان را به گونه ای خلق نموده است که بتواند جانشین او در روی زمین یاشد. و چون مهمترین ویژگی خداوند خلاقیت اوست بنابراین مهمترین ویژگی جانشین او نیز قدرت خلاقیت است. یعنی خداوند موجودات زیادی را آفرید ولی تعداد بیشماری را نیز نیافرید و آفرینش آنها را به جانشین خویش یعنی انسان واگذار کرد. بنابراین در جهان بینی اسلامی انسان بدون مهارت خلاقیت قابل تصور نیست و خلاقیت ویژگی اصلی خلیفه خدا در روی زمین است با این تعبیر می توان گفت که هدف از خلقت انسان این است که وارد دنیا شده وظیفه خودش را در خلق و آفرینش ایفا کند و به جهان باقی سفر نماید. زندگی صحنه خلاقیت انسان است و هر کسی موظف است نغمه خودش را سروده و بگذرد.
مهارت تفکر خلاق چیست؟
خلاقیت را می توان حل مسئله به روش جدید تعریف کرد. در مهارت خلاقیت به فرد آموزش داده می شود که به راه حلهای موجود اکتفا ننموده و به راه حلهای جدید فکر کند. یکی از راههای خلاقیت استفاده از ابزارهای موجود به روشی جدید برای حل مسائل زندگی است که تحت عنوان « شکستن قالبهای ذهنی » و « نداشتن تثبیت کارکردی » از آن یاد می شود.
مهارت تفکر انتقادی چیست ؟
فرآیندی که در آن به بررسی صحت ، دقت و ارزش دانسته ها و اطلاعات می پردازیم تفکر انتقادی نام دارد. در این مهارت از مهارتهای تفکر فرد نباید تحت تاثیر هیچ یک از خطاهای شناختی قرار گرفته و صرفا با روحیه محققانه و بدور از پیش داوری و همچنین فارغ از تاثیر افراد و شخصیتهای مهم صرفا به ارزیابی صحت ، دقت و ارزش اطلاعات پرداخته و بتواند خوب را از بد جدا نموده ، خوبها را پذیرفته و بدها را کنار گذارد.
تفکر انتقادی در جهان بینی اسلامی
قرآن مهمترین توصیه ها را در مورد داشتن تفکر انتقادی به انسانها دارد حتی هنگامی که به انسان توصیه می کند که به پدر و مادرش نیکی کند بلافاصله تذکر می دهد که حتی در مقابل پدر و مادر نیز باید تفکر انتقادی ما فعال بوده و حتی از آنها نیز کور کورانه اطاعت نکنیم. این پیام جوهر اصلی تفکر انتقادی است. این جوهره عبارت است از بررسی صحت ، دقت و ارزش دانسته ها و اطلاعات ختی وقتی که از سوی عزیزترین کسان به انسان ابلاغ می شود و سعی می کند انسان را به گونه ای تربیت کند که به پیام توجه کرده و آن را تحلیل کند و تحت تاثیر گوینده پیام و جایگاه و مرتبه او قرار نگرفته و این جایگاه و مرتبه گوینده موجب عدم استفاده ما از تفکر انتقادی نباشد.
و وصیناالانسان بوالدیه حسنا و ان جاهداک لتشرک بی ما لیس لک به علم فلا تتعهما
و ما به آدمیان سفارش کردیم که در حق پدر و مادر خود نیکی کنند و اگر آنها بکوشند تا تو به من که خدای یگانه ام از روی جهل و نادانی شرک آوری در اینحا هرگز از امر آنها اطاعت نکن ( سوره عنکبوت آیه ۸ )
یا ایها الذین امنوا لا تتخذو اباءکم و اخوانکم اولیاء ان استحبواالکفر علی الایمان
ای اهل ایمان شما پدران و برادران خود را نباید دوست بدارید اگر آنها کفر را بر ایمان برگزینند. ( سوره توبه آیه ۲۳ )
قرآن مشرکان را که دارای مهارت تفکر انتقادی نبوده و بدون بکار بستن آن از پدران خود تبعیت می کنند کر و کور و لال خوانده و آنها را به حیوانی که توانایی استفاده از تفکر انتقادی ندارد تشبیه نموده است. براستی در کدام دین و یرنامه زندگی تا این حد تفکر انتقادی مورد توجه قرار گرفته است.و آیا می توان ادعا نمود که این شیوه تفکر و این مهارت به تازگی کشف شده و این یونیسف است که مروج آن است؟
و اذا قیل لهم اتبعوا ما انزل الله قالوا بل نتبع ما الفینا علیه اباءنا او لو کان اباوهم لا یعقلون شیئا و لا یهتدون . و مثل الذین کفروا کمثل الذی ینعق بما لا یسمع الا دعاء و نداء صم بکم عمی فهم لا یعقلون
و چون کفار را گویند که پیروی از شریعت و کتابی که خدا فرستاده کنید پاسخ دهند که ما پیرو کیش پدران خود خواهیم بود ، آیا باید آنها تابع پدران خود باشند در صورتی که آن پدران بی عقل و نادان بوده و هرگز به حق و راستی راه نیافتند و مثل کافران در شنیدن سخن انبیاء و درک نکردن معنای آن چون حیوانی است که آوازش کنند و از آن آواز معنایی درک نکرده و جز صدایی نشنود و کفار هم از شنیدن و گفتن و دیدن حق کر و لال و کورند زیرا عقل خود را به کار نمی بندند.( سوره بقره آیه ۱۷۰ و ۱۷۱ )
الذین یستمعون القول و یتبعون احسنه اولئک الذین هدیهم الله
آن بندگان که چون سخن را بشنوند نیکوترین آن را عمل کنند خدا آنها را به لطف خواست خود هدایت فرموده است.
( سوره زمر آیه ۱۸ )
انظر الی ما قال و لا تنظر الی من فال
نگاه کن که چه می گویند و توجه نکن که چه کسی می گوید. ( امام علی ( ع ) )
اتهموا عقولکم فانه من الثقه بها یکون الخطا
خرد خویش را متهم کنید چون اطمینان به آن اشتباه است. ( غررالحکم ۲۶۸/۳ )
تفکر انتقادی در کلام رضوی
امام رضا ( ع ) نیز تفکر را هنگامی سودمند می دانند که از نوع تفکر انتقادی بوده و بدی ها و خوبیهای انسان را به وی نشان دهد و انسان از تفکر بای ارزیابی نفس خود استفاده کند. همچنین داشتن تفکر انتقادی و خلاق را در لغزشها نیز موثر می دانند زیرا که حتی در لغزشها نیز وقتی امور بر اساس اصول درست برنامه ریزی پیش رفته باشد امکان پیدا کردن راه چاره مناسب بیشتر است.
التفکر مراتک تریک سیئاتک و حسناتک
تفکر آیینه توست که بدی ها و خوبی هایت را به تو نشان می دهد. ( فقه الرضا ( ع ) ص ۳۸۰ )
من حاسب نفسه ربح و من غفل عنها خسر
آنکس که خود را ارزیابی کند سود خواهد برد و کسی که از آن غفلت ورزد زیان خواهد دید. ( بحارالانوار ج ۷۸ ص ۳۵۵ )

من طلب الامر من وجهه لم یزل فان زل لم تخذله الحیله
کسی که چیزی را از راهش طلب کند دچار لغزش نمی شود و اگر هم بلغزد راه چاره بر او بسته نخواهد شد.
بحار الانوار ج ۷۸ ص ۳۵۶
من وثق بالزمان صرع
هر کسی به زمان خود اعتماد ورزد با پشت به زمین خواهد خورد ( مسندالامام الرضا ( ع ) ج ۱ ص ۲۹۳ )
با توجه به روایات دیگر می توان چنین برداشت کرد که مراد از عدم اعتماد در روایت فوق داشتن سوء ظن نیست بلکه ضمن نداشتن سوء ظن داشتن تفکر انتقادی نسبت به محیط از ویژگیهای مورد نظر امام ( ع ) است.
امام رضا ( ع ) در جواب فردی که گفته بود من به تبعیت از پدرم در منزل دیگری زندگی نمی کنم فرمودند :
ان کان ابوک احمق ینبغی ان تکون مثله
اگر پدرت نادان بود تو هم باید مانند او باشی؟ ( عیون اخبارالرضا ( ع ) ج ۱ ص ۲۵۷ )
بنابر این به جرات می توان ادعا نمود که مهارتهای تفکر به نحو احسن و اکمل خود در آموزه های دینی و سخنان گهر بار هشتمین امام ( ع ) تجلی یافته است. و جای آن دارد که مسلمانان قبل از دیگران بر این مهارتها تسلط یافته و برای ترویج آنها همت گمارند.
والسلام آذر ماه ۱۳۸۴

منابع و ماخذ
۱٫ قرآن کریم ترجمه الهی قمشه ای
۲٫ عبدالواحدین محمد تمیمی آمدی « غررالحکم و دررالکلم » . ترجمه مصطفی درایتی . ضریح آفتاب . مشهد . ۱۳۸۱
۳٫ حائری کرمانی . حسین . هشتاد و هشت کلام از هشتمین امام حضرت علی ابن موسی الرضا ( ع ) . بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی . مشهد . ۱۳۸۲
۴٫ کتابچی . محسن . آئین زندگی از دیدگاه امام رضا ( ع ) . نشر الف . مشهد . ۱۳۸۱
۵٫ موسوی چلک، حسن، ۱۳۸۳، آسیب های اجتماعی، اول، تهران، طلوع دانش
۶٫ نوری قاسم آبادی، ربابه، ۱۳۸۳، تفکر نقادانه و خلاق، اول، تهران، طلوع دانش

باسمه تعالی

همایش مهازتهای زندگی در کلام رضوی

مهارتهای تفکر در کلام رضوی

خلاصه مقاله
به جرات می توان ادعا نمود که هیچ یک از جهان بینی ها ی شناخته شده به اندازه جهان بینی اسلامی به تفکر و مهارتهای آن اهمیت قائل نشده است. خداوند انسان را به گونه ای خلق نموده است که بتواند جانشین او در روی زمین یاشد. و چون مهمترین ویژگی خداوند خلاقیت اوست بنابراین مهمترین ویژگی جانشین او نیز قدرت خلاقیت است. یعنی خداوند موجودات زیادی را آفرید ولی تعداد بیشماری را نیز نیافرید و آفرینش آنها را به جانشین خویش یعنی انسان واگذار کرد. بنابراین در جهان بینی اسلامی انسان بدون مهارت خلاقیت قابل تصور نیست و خلاقیت ویژگی اصلی خلیفه خدا در روی زمین است با این تعبیر می توان گفت که هدف از خلقت انسان این است که وارد دنیا شده وظیفه خودش را در خلق و آفرینش ایفا کند و به جهان باقی سفر نماید. زندگی صحنه خلاقیت انسان است و هر کسی موظف است نغمه خودش را سروده و بگذرد.
قرآن مهمترین توصیه ها را در مورد داشتن تفکر انتقادی به انسانها دارد حتی هنگامی که به انسان توصیه می کند که به پدر و مادرش نیکی کند بلافاصله تذکر می دهد که حتی در مقابل پدر و مادر نیز باید تفکر انتقادی ما فعال بوده و حتی از آنها نیز کور کورانه اطاعت نکنیم. این پیام جوهر اصلی تفکر انتقادی است. این جوهره عبارت است از بررسی صحت ، دقت و ارزش دانسته ها و اطلاعات ختی وقتی که از سوی عزیزترین کسان به انسان ابلاغ می شود و سعی می کند انسان را به گونه ای تربیت کند که به پیام توجه کرده و آن را تحلیل کند و تحت تاثیر گوینده پیام و جایگاه و مرتبه او قرار نگرفته و این جایگاه و مرتبه گوینده موجب عدم استفاده ما از تفکر انتقادی نباشد.
امام رضا ( ع ) نیز تفکر را هنگامی سودمند می دانند که از نوع تفکر انتقادی بوده و بدی ها و خوبیهای انسان را به وی نشان دهد و انسان از تفکر برای ارزیابی نفس خود استفاده کند. همچنین داشتن تفکر انتقادی و خلاق را در لغزشها نیز موثر می دانند زیرا که حتی در لغزشها نیز وقتی امور بر اساس اصول درست برنامه ریزی پیش رفته باشد امکان پیدا کردن راه چاره مناسب بیشتر است.
بنابر این به جرات می توان ادعا نمود که مهارتهای تفکر به نحو احسن و اکمل خود در آموزه های دینی و سخنان گهر بار هشتمین امام ( ع ) تجلی یافته است. و جای آن دارد که مسلمانان قبل از دیگران بر این مهارتها تسلط یافته و برای ترویج آنها همت گمارند.
والسلام آذر ماه ۱۳۸۴

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *